ข่าวดาราศาสตร์ ห้องสนทนา ปรากฏการณ์ท้องฟ้า กิจกรรม ห้องสมุด สารพันคำถาม รายงาน เกี่ยวกับสมาคมฯ
ดาราศาสตร์โอลิมปิก ปทานุกรมดาราศาสตร์ วารสารทางช้างเผือก ห้องภาพท้องฟ้า จดหมายถึง thaiastro แผนผังเว็บไซต์

ชื่อกลุ่มดาวไทย ฉบับพจนานุกรมของสมาคมดาราศาสตร์ไทย


ไม่มีใครในแวดวงดาราศาสตร์ไม่รู้จักกลุ่มดาว นักดูดาวก็เริ่มต้นด้วยการดูกลุ่มดาว นักดูดาวมือฉมังก็ต้องรู้จักกลุ่มดาวเพื่อใช้ในการบอกตำแหน่งของวัตถุท้องฟ้าอย่างคร่าว ๆ นักดาราศาสตร์ก็ใช้กลุ่มดาวซึ่งมีการกำหนดขอบเขตอย่างชัดเจนในการอ้างอิงถึงพื้นที่บนผืนฟ้า

กลุ่มดาวที่ยอมรับกันเป็นสากลกำหนดโดยสหพันธ์ดาราศาสตร์สากล มี 88 กลุ่ม มีชื่อเรียกสากล เป็นภาษาละติน แต่ละชาติแต่ละภาษาเมื่อนำไปใช้ ก็จะแปลงชื่อกลุ่มดาวภาษาละตินเหล่านี้ให้เป็นภาษาของประเทศตน ประเทศที่ใช้ภาษาอังกฤษ ก็ถอดไปเป็นภาษาอังกฤษ โดยใช้วิธีแปลความหมายบ้าง ทับศัพท์บ้าง เช่น Orion ก็แปลงไปเป็น Hunter, Telescopium ก็แปลงเป็น Telescope ส่วน Perseus ไม่แปลง ใช้ Perseus ตามภาษาละตินไปเลย

ของไทยเราก็เช่นเดียวกัน ชื่อกลุ่มดาวสากลเหล่านั้นก็มีชื่อไทย ๆ เหมือนกัน แต่น่าแปลกใจอยู่ไม่น้อยที่ชื่อกลุ่มดาวภาษาไทยนี้ยังไม่มีการกำหนดกันเป็นมาตรฐาน แม้แต่ในพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานก็ยังไม่มีบัญญัติไว้ มีเพียงชื่อกลุ่มดาวไทยเท่านั้น ที่ผ่านมาแต่ละหน่วยงานที่เกี่ยวข้องก็ต่างแปลงเป็นไทยตามความเห็นของตน นักเขียนเรื่องดาราศาสตร์หลายคนก็แปลงกันเอาเอง บางครั้งนักเขียนจากค่ายเดียวกันหรือวารสารฉบับเดียวกันก็ยังมีแนวทางการแปลงชื่อกลุ่มดาวเป็นไทยต่างกัน ไม่เว้นแม้แต่ "ทางช้างเผือก" คงต้องยอมรับกันตรง ๆ ว่าใช้กันอย่างตามอำเภอใจจริง ๆ

สมาคมดาราศาสตร์ไทยมีโครงการใหญ่โครงการหนึ่งชื่อว่า "โครงการพจนานุกรมศัพท์ดาราศาสตร์ อังกฤษ-ไทย เฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เนื่องในโอกาสพระราชพิธีมหามงคลเฉลิมพระชนมพรรษาครบ 6 รอบ 5 ธันวาคม 2542" ซึ่งได้ดำเนินการมานานหลายปีแล้ว ขณะที่เขียนบทความนี้โครงการนี้ได้ดำเนินมาราวครึ่งทาง ในพจนานุกรมฉบับนี้ จะมีทั้งศัพท์บัญญัติดาราศาสตร์กว่าสามพันคำ คำอธิบายศัพท์ พร้อมทั้งภาพประกอบแพรวพราว แน่นอนว่า ส่วนหนึ่งในศัพท์ในพจนานุกรมเล่มนี้ย่อมมีชื่อกลุ่มดาวรวมอยู่ด้วย การบัญญัติชื่อกลุ่มดาวเป็นชื่อไทยนี้ ได้มีการชำระระบบชื่อเดิม ๆ ที่เคยใช้กันมาใหม่ โดยอาศัยเหตุผลนานาประการ กลุ่มดาวหลายกลุ่มยังคงเป็นชื่อเดิมที่นักดูดาวหรือนักดาราศาสตร์คุ้นเคยดี บางกลุ่มดาวก็เปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง แน่นอนว่าแต่ละชื่อย่อมมีที่มาและเหตุผล แต่ในที่นี้จะขอเสนอเพียงชื่อกลุ่มดาวให้ทราบก่อน เนื่องจากมีการนำมาใช้กันจริงบ้างแล้ว โดยเฉพาะในคอลัมน์ปรากฏการณ์ท้องฟ้าและในโฮมเพจของสมาคมดาราศาสตร์ไทย สำหรับที่มาและเหตุผลนั้น "ทางช้างเผือก" จะนำเสนอในโอกาสต่อไปพร้อม ๆ กับที่มาของศัพท์บัญญัติดาราศาสตร์อื่น ๆ ที่ปรากฏอยู่ในพจนานุกรมฉบับค่อนทศวรรษเล่มนี้ด้วย

ตารางข้างล่างนี้แสดงชื่อกลุ่มดาวภาษาละติน ภาษาอังกฤษ และกลุ่มดาวภาษาไทยตามการบัญญัติใหม่ กลุ่มดาวบางกลุ่มมีมากกว่าหนึ่งชื่อ โดยเฉพาะกลุ่มดาวจักรราศี ซึ่งจะมีทั้งชื่อทั่วไปและชื่อที่มาจากราศีประจำกลุ่มนั้นด้วย ลำดับของชื่อไทยมีนัยสำคัญ โดยปรกติจะใช้ชื่อแรกไปใช้มากกว่าชื่อหลัง และเมื่อมีการสร้างคำประสมที่มีชื่อกลุ่มดาว ก็มักนำเพียงชื่อแรกไปประสมเท่านั้น

หวังด้วยเหตุผลที่สนับสนุนอยู่จะทำให้ชื่อกลุ่มดาวชุดนี้เป็นทางเลือกที่ดีทางหนึ่ง ส่วนจะได้รับการยอมรับและเป็นที่นิยมมากเพียงใด หรืออาจจะตายไปในวังวนของภาษา ผู้ใช้เท่านั้นที่จะเป็นผู้ตัดสิน

รายชื่อกลุ่มดาว 88 กลุ่ม
ชื่อภาษาละตินชื่อภาษาอังกฤษชื่อภาษาไทย
AndromedaAndromedaกลุ่มดาวแอนดรอเมดา
AntliaAir Pumpกลุ่มดาวเครื่องสูบลม
ApusBird of Paradiseกลุ่มดาวนกการเวก
AquariusWater Carrierกลุ่มดาวคนแบกหม้อน้ำ, กลุ่มดาวกุมภ์
AquilaEagleกลุ่มดาวนกอินทรี
AraAltarกลุ่มดาวแท่นบูชา
AriesRamกลุ่มดาวแกะ, กลุ่มดาวเมษ
AurigaCharioteerกลุ่มดาวสารถี
BoötesBean Driverกลุ่มดาวคนเลี้ยงสัตว์
CaelumChiselกลุ่มดาวสิ่ว
Camelopardalis Giraffeกลุ่มดาวยีราฟ
Cancer Crabกลุ่มดาวปู, กลุ่มดาวกรกฎ
Canes VenaticiHunting Dogsกลุ่มดาวหมาล่าเนื้อ
Canis MajorGreat Dog, Big Dogกลุ่มดาวหมาใหญ่
Canis MinorLittle Dog, Lesser Dogกลุ่มดาวหมาเล็ก
CapricornusSea Goatกลุ่มดาวแพะทะเล, กลุ่มดาวมกร
CarinaKeelกลุ่มดาวกระดูกงูเรือ
CassiopeiaCassiopeiaกลุ่มดาวแคสซิโอเปีย
CentaurusCentaurกลุ่มดาวคนครึ่งม้า
Cepheus Cepheusกลุ่มดาวซีฟิอัส
Cetus Sea Monster, Whaleกลุ่มดาวซีตัส,กลุ่มดาววาฬ
ChameleonChameleonกลุ่มดาวกิ้งก่าคะมีเลียน
CircinusCompassesกลุ่มดาววงเวียน
ColumbaDoveกลุ่มดาวนกเขา
Coma Berenices Berenice s Hairกลุ่มดาวผมเบเรนิซ
Corona Australis Southern Crownกลุ่มดาวมงกุฎใต้
Corona Borealis Northern Crownกลุ่มดาวมงกุฎเหนือ
CorvusCrowกลุ่มดาวนกกา
CraterCupกลุ่มดาวถ้วย
CruxSouthern Cross, Crossกลุ่มดาวกางเขนใต้
CygnusSwanกลุ่มดาวหงส์
Delphinus Dolphinกลุ่มดาวโลมา
DoradoSwordfishกลุ่มดาวปลากระโทงแทง
DracoDragonกลุ่มดาวมังกร
EquuleusLittle Horseกลุ่มดาวม้าแกลบ
EridanusRiverกลุ่มดาวแม่น้ำ
FornaxFurnaceกลุ่มดาวเตาหลอม
GeminiTwinsกลุ่มดาวคนคู่, กลุ่มดาวมิถุน, กลุ่มดาวเมถุน
GrusCraneกลุ่มดาวนกกระเรียน
HerculesHerculesกลุ่มดาวเฮอร์คิวลีส
HorologiumClockกลุ่มดาวนาฬิกา
HydraSea serpent, Monsterกลุ่มดาวงูไฮดรา
HydrusWater Snakeกลุ่มดาวงูไฮดรัส
IndusIndian, American Indianกลุ่มดาวอินเดียนแดง
LacertaLizardกลุ่มดาวกิ้งก่า
Leo Lionกลุ่มดาวสิงโต, กลุ่มดาวสิงห์
Leo Minor Little Lion, Lion Cubกลุ่มดาวสิงโตเล็ก
LepusHareกลุ่มดาวกระต่ายป่า
LibraScalesกลุ่มดาวตาชั่ง, กลุ่มดาวตุลย์
LupusWolfกลุ่มดาวหมาป่า
LynxLynxกลุ่มดาวแมวป่า
LyraLyreกลุ่มดาวพิณ
MensaTable Mountainกลุ่มดาวภูเขา
MicroscopiumMicroscopeกลุ่มดาวกล้องจุลทรรศน์
MonocerosUnicornกลุ่มดาวยูนิคอร์น
Musca Flyกลุ่มดาวแมลงวัน
NormaRuleกลุ่มดาวไม้ฉาก
OctansOctantกลุ่มดาวออกแทนต์
OphiuchusSerpent Bearerกลุ่มดาวคนแบกงู
OrionHunterกลุ่มดาวนายพราน
PavoPeacockกลุ่มดาวนกยูง
PegasusWinged Horseกลุ่มดาวม้าบิน
PerseusPerseusกลุ่มดาวเพอร์ซิอัส
PhoenixPhoenixกลุ่มดาวนกฟีนิกซ์
PictorPainterกลุ่มดาวขาตั้งภาพ
PiscesFishesกลุ่มดาวปลา, กลุ่มดาวมีน
Pisces AustrinusSouthern Fishกลุ่มดาวปลาใต้
PuppisPoop, Sternกลุ่มดาวท้ายเรือ
PyxisCompassกลุ่มดาวเข็มทิศ
Reticulum Netกลุ่มดาวตาข่าย
Sagitta Arrowกลุ่มดาวลูกศร
SagittariusArcherกลุ่มดาวคนยิงธนู, กลุ่มดาวธนู
Scorpius Scorpionกลุ่มดาวแมงป่อง, กลุ่มดาวพิจิก
SculptorSculptorกลุ่มดาวช่างแกะสลัก
ScutumShieldกลุ่มดาวโล่
SerpensSerpentกลุ่มดาวงู
SextansSextantกลุ่มดาวเซกซ์แทนต์
Taurus Bullกลุ่มดาววัว, กลุ่มดาวพฤษภ
TelescopiumTelescopeกลุ่มดาวกล้องโทรทรรศน์
TriangulumTriangleกลุ่มดาวสามเหลี่ยม
Triangulum Australe Southern Triangleกลุ่มดาวสามเหลี่ยมใต้
TucanaToucanกลุ่มดาวนกทูแคน
Ursa MajorGreat Bear, Big Bearกลุ่มดาวหมีใหญ่
Ursa MinorLittle Bearกลุ่มดาวหมีเล็ก
VelaSailกลุ่มดาวใบเรือ
Virgo Virginกลุ่มดาวหญิงสาว, กลุ่มดาวกันย์
Volans Flying Fishกลุ่มดาวปลาบิน
Vulpecula Foxกลุ่มดาวหมาจิ้งจอก