ตามหาเนื้อคู่ของดาวซิริอัส
ใคร ๆ ก็รู้จักดาวซิริอัส
ดาวซิริอัสมีชื่อไทยว่า ดาวโจร บางคนก็เรียก ซิริอุส อยู่ในกลุ่มดาวหมาใหญ่ มีชื่อเรียกตามระบบเบเยอร์ว่า แอลฟาหมาใหญ่ (α CMa)
ดาวซิริอัสเป็นดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดบนท้องฟ้ายามค่ำคืน จริง ๆ แล้วดาวซิริอัสไม่ใช่ดาวที่สว่างมากนัก เหตุที่ปรากฏสว่างเนื่องจากดาวดวงนี้อยู่ใกล้โลกมาก อยู่ห่างออกไปเพียง 8.6 ปีแสงเท่านั้น จึงดูสว่างมาก
ช่วงเวลาที่มองเห็นดาวซิริอัสได้ง่ายก็คือช่วงฤดูหนาวและฤดูร้อน ดาวซิริอัสเป็นหนึ่งในสามดวงที่เรียงกันเป็นรูปสามเหลี่ยมฤดูหนาว
รู้หรือไม่ว่า ดาวซิริอัสก็มีคู่ด้วย
ใช่แล้ว ดาวซิริอัสไม่ใช่ดาวเดี่ยว แต่เป็นดาวคู่ หมายความว่าประกอบด้วยดาวฤกษ์สองดวงโคจรรอบกันเอง
คู่ของดาวซิริอัส มีชื่อว่า ซิริอัสบี (Sirius B) เวลาเขียนชื่อเป็นอังกฤษ ต้องเขียนตัว B ให้เป็นตัวใหญ่ ห้ามเขียนตัวเล็ก จะเขียนเป็น Sirius b ไม่ได้ เพราะถ้าเขียนตัวเล็กจะหมายถึงดาวเคราะห์ ส่วนดวงหลักที่สว่างจ้านั้นก็เรียกว่า ซิริอัสเอ (Sirius A)
ดาวซิริอัสบีไม่ใช่ดาวฤกษ์ธรรมดา แต่เป็นดาวแคระขาว ซึ่งเป็นเป็นดาวฤกษ์ที่ตายแล้ว หมายความว่าเคยเป็นดาวฤกษ์มาก่อน แต่ดาวดวงนี้ผ่านช่วงเวลาที่ส่องสว่างด้วยปฏิกิริยาหลอมไฮโดรเจนมาแล้ว แสงสว่างที่ส่องอยู่ไม่ได้เกิดจากปฏิกิริยาหลอมไฮโดรเจน แต่เกิดจากการคายพลังงานความร้อนมหาศาลที่เกิดขึ้นจากกระบวนการที่เกิดขึ้นก่อนหน้า
เรามีโอกาสมองเห็นดาวซิริอัสบีได้เหมือนกัน แต่ออกจะยากสักหน่อย และที่สำคัญคือ โอกาสที่ดีที่สุดที่จะดูดาวซิริอัสบีก็คือช่วงไม่กี่ปีนี้
ดาวซิริอัสบีมีแสงจางมาก มีอันดับความสว่าง +8.4 ซึ่งมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่สว่างพอจะมองได้ด้วยกล้องโทรทรรศน์ หากดาวซิริอัสบีตั้งอยู่เดี่ยว ๆ ก็ไม่ยากนักที่จะส่องดูด้วยกล้องสองตาหรือกล้องโทรทรรศน์ขนาดเล็ก
แต่ปัญหาคือ ดาวซิริอัสบีอยู่ใกล้ดาวซิริอัสเอมาก จึงถูกแสงจ้าของดาวซิริอัสเอกลบจนหมด ดังนั้นการจะหาคู่ที่แสนริบหรี่ของดาวซิริอัสจึงยากถึงยากมาก ต้องพึ่งตัวช่วยหลายอย่าง ดังนี้
1. ต้องใช้กล้องโทรทรรศน์ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางหน้ากล้อง 4 นิ้วเป็นอย่างน้อย และต้องใช้กำลังขยายสูง (300x ขึ้นไป)
2. ฟ้าใส
3. ต้องดูในช่วงเวลาที่ดาวซิริอัสขึ้นสูงจากขอบฟ้าที่สุด เพื่อหลบความปั่นป่วนของบรรยากาศบริเวณใกล้ขอบฟ้า ซึ่งช่วงฤดูหนาวก็ถือว่าเหมาะสม เพราะดาวซิริอัสขึ้นสูงสุดช่วงดึก
4. ต้องดูในช่วงที่ดาวทั้งสองอยู่ห่างกันมากที่สุด จึงจะแยกแยะจุดดาวได้ง่าย
ข้อ 1 ต้องการคนมีกล้อง กล้องต้องดี คนใช้ต้องใช้เป็นและสายตาก็ต้องดี ข้อ 2 และ 3 ต้องหาโอกาส ปีหนึ่งก็น่าจะมีหลายวันที่หาโอกาสเช่นนั้นได้ แต่ข้อ 4 นี้สำคัญที่สุด เพราะต้องขึ้นกับช่วงปีที่ยาวนานหลายสิบปี
ดาวซิริอัสบีโคจรรอบดาวซิริอัสเอเป็นวงรีด้วยคาบ 50 ปี การที่โคจรเป็นวงรี ทำให้ระยะห่างระหว่างดาวทั้งสองไม่คงที่ โดยมีค่าระหว่าง 3-11 พิลิปดา ดังนั้นช่วงที่เหมาะที่สุดที่จะสังเกตดาวซิริอัสบีก็คือช่วงที่ดาวทั้งสองอยู่ห่างกันมากที่สุด ซึ่งก็คือช่วงสี่ห้าปีที่ผ่านมานั่นเอง และขณะนี้ช่วงเวลาดังกล่าวก็ใกล้จะหมดไป หากพ้นจากช่วงนี้ไปแล้ว ดาวทั้งสองก็จะเข้าใกล้กันมากขึ้นจนการแยกแยะจุดดาวที่ยากอยู่แล้วยิ่งยากขึ้นไปอีก หากจะรอให้โอกาสทองกลับมาอีกครั้งก็ต้องรอถึง 50 ปีเลยทีเดียว
ดาวซิริอัสมีชื่อไทยว่า ดาวโจร บางคนก็เรียก ซิริอุส อยู่ในกลุ่มดาวหมาใหญ่ มีชื่อเรียกตามระบบเบเยอร์ว่า แอลฟาหมาใหญ่ (α CMa)
ดาวซิริอัสเป็นดาวฤกษ์ที่สว่างที่สุดบนท้องฟ้ายามค่ำคืน จริง ๆ แล้วดาวซิริอัสไม่ใช่ดาวที่สว่างมากนัก เหตุที่ปรากฏสว่างเนื่องจากดาวดวงนี้อยู่ใกล้โลกมาก อยู่ห่างออกไปเพียง 8.6 ปีแสงเท่านั้น จึงดูสว่างมาก
ช่วงเวลาที่มองเห็นดาวซิริอัสได้ง่ายก็คือช่วงฤดูหนาวและฤดูร้อน ดาวซิริอัสเป็นหนึ่งในสามดวงที่เรียงกันเป็นรูปสามเหลี่ยมฤดูหนาว
เป็นดาวคู่
รู้หรือไม่ว่า ดาวซิริอัสก็มีคู่ด้วย
ใช่แล้ว ดาวซิริอัสไม่ใช่ดาวเดี่ยว แต่เป็นดาวคู่ หมายความว่าประกอบด้วยดาวฤกษ์สองดวงโคจรรอบกันเอง
คู่ของดาวซิริอัส มีชื่อว่า ซิริอัสบี (Sirius B) เวลาเขียนชื่อเป็นอังกฤษ ต้องเขียนตัว B ให้เป็นตัวใหญ่ ห้ามเขียนตัวเล็ก จะเขียนเป็น Sirius b ไม่ได้ เพราะถ้าเขียนตัวเล็กจะหมายถึงดาวเคราะห์ ส่วนดวงหลักที่สว่างจ้านั้นก็เรียกว่า ซิริอัสเอ (Sirius A)
ดาวซิริอัสบีไม่ใช่ดาวฤกษ์ธรรมดา แต่เป็นดาวแคระขาว ซึ่งเป็นเป็นดาวฤกษ์ที่ตายแล้ว หมายความว่าเคยเป็นดาวฤกษ์มาก่อน แต่ดาวดวงนี้ผ่านช่วงเวลาที่ส่องสว่างด้วยปฏิกิริยาหลอมไฮโดรเจนมาแล้ว แสงสว่างที่ส่องอยู่ไม่ได้เกิดจากปฏิกิริยาหลอมไฮโดรเจน แต่เกิดจากการคายพลังงานความร้อนมหาศาลที่เกิดขึ้นจากกระบวนการที่เกิดขึ้นก่อนหน้า
เรามีโอกาสมองเห็นดาวซิริอัสบีได้เหมือนกัน แต่ออกจะยากสักหน่อย และที่สำคัญคือ โอกาสที่ดีที่สุดที่จะดูดาวซิริอัสบีก็คือช่วงไม่กี่ปีนี้
ดาวซิริอัสบีมีแสงจางมาก มีอันดับความสว่าง +8.4 ซึ่งมองไม่เห็นด้วยตาเปล่า แต่สว่างพอจะมองได้ด้วยกล้องโทรทรรศน์ หากดาวซิริอัสบีตั้งอยู่เดี่ยว ๆ ก็ไม่ยากนักที่จะส่องดูด้วยกล้องสองตาหรือกล้องโทรทรรศน์ขนาดเล็ก
ภาพถ่ายดาวซิริอัสเอ (ดวงสว่าง) และดาวซิริอัสบี (ดวงจาง) ถ่ายโดย (จาก Michael Teoh)
แต่ปัญหาคือ ดาวซิริอัสบีอยู่ใกล้ดาวซิริอัสเอมาก จึงถูกแสงจ้าของดาวซิริอัสเอกลบจนหมด ดังนั้นการจะหาคู่ที่แสนริบหรี่ของดาวซิริอัสจึงยากถึงยากมาก ต้องพึ่งตัวช่วยหลายอย่าง ดังนี้
1. ต้องใช้กล้องโทรทรรศน์ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางหน้ากล้อง 4 นิ้วเป็นอย่างน้อย และต้องใช้กำลังขยายสูง (300x ขึ้นไป)
2. ฟ้าใส
3. ต้องดูในช่วงเวลาที่ดาวซิริอัสขึ้นสูงจากขอบฟ้าที่สุด เพื่อหลบความปั่นป่วนของบรรยากาศบริเวณใกล้ขอบฟ้า ซึ่งช่วงฤดูหนาวก็ถือว่าเหมาะสม เพราะดาวซิริอัสขึ้นสูงสุดช่วงดึก
4. ต้องดูในช่วงที่ดาวทั้งสองอยู่ห่างกันมากที่สุด จึงจะแยกแยะจุดดาวได้ง่าย
ข้อ 1 ต้องการคนมีกล้อง กล้องต้องดี คนใช้ต้องใช้เป็นและสายตาก็ต้องดี ข้อ 2 และ 3 ต้องหาโอกาส ปีหนึ่งก็น่าจะมีหลายวันที่หาโอกาสเช่นนั้นได้ แต่ข้อ 4 นี้สำคัญที่สุด เพราะต้องขึ้นกับช่วงปีที่ยาวนานหลายสิบปี
แผนผังแสดงตำแหน่งของดาวซิริอัสบีในช่วงเวลาต่าง ๆ จะเห็นว่า ช่วงเวลาไม่กี่ปีนี้ เป็นช่วงที่ดาวซิริอัสบีอยู่ห่างจากดาวซิริอัสเอมากที่สุดในรอบวงโคจร จึงเป็นช่วงเวลาที่เหมาะสมในการมองหาดาวที่แสนริบหรี่ดวงนี้
ดาวซิริอัสบีโคจรรอบดาวซิริอัสเอเป็นวงรีด้วยคาบ 50 ปี การที่โคจรเป็นวงรี ทำให้ระยะห่างระหว่างดาวทั้งสองไม่คงที่ โดยมีค่าระหว่าง 3-11 พิลิปดา ดังนั้นช่วงที่เหมาะที่สุดที่จะสังเกตดาวซิริอัสบีก็คือช่วงที่ดาวทั้งสองอยู่ห่างกันมากที่สุด ซึ่งก็คือช่วงสี่ห้าปีที่ผ่านมานั่นเอง และขณะนี้ช่วงเวลาดังกล่าวก็ใกล้จะหมดไป หากพ้นจากช่วงนี้ไปแล้ว ดาวทั้งสองก็จะเข้าใกล้กันมากขึ้นจนการแยกแยะจุดดาวที่ยากอยู่แล้วยิ่งยากขึ้นไปอีก หากจะรอให้โอกาสทองกลับมาอีกครั้งก็ต้องรอถึง 50 ปีเลยทีเดียว
