มนุษย์อวกาศ: เมื่อชื่อเรียกแบ่งโลก

มนุษย์อวกาศ หรือ นักบินอวกาศ คือหนึ่งในอาชีพในฝันของหลาย ๆ คน คนที่มีอาชีพนี้จะมีโอกาสได้ทำและได้เห็นในสิ่งที่คนบนพื้นทั้งโลกไม่มีโอกาส คนเป็นมนุษย์อวกาศจะได้สวมชุดอวกาศที่ดูเท่ตั้งแต่หัวจรดเท้า ได้นั่งอยู่ในยานพาหนะราคาแพงนับหมื่นนับแสนล้าน ได้นั่งจรวดที่พุ่งทะยานฟ้าด้วยความเร็วหลายหมื่นกิโลเมตรต่อชั่วโมง ได้เดินทางไปถึงนอกโลก มองดูโลกจากอวกาศ บางคนได้ไปดวงจันทร์ ไปเดินบนดวงจันทร์ เป็นที่จับตาจากคนทั้งโลก ครั้นเมื่อกลับมาถึงโลกก็จะได้จารึกชื่อว่าเป็นวีรบุรุษของชาติเยี่ยงทหารผ่านศึก จนถึงปัจจุบันมีคนเพียงไม่ถึงหนึ่งพันคนที่เคยมีโอกาสเช่นนี้ คนเหล่านั้นล้วนแต่ต้องผ่านการฝึกฝนและคัดเลือกอย่างเข้มงวดจึงจะมีสิทธิ์ได้เดินทางไปสู่พรมแดนอวกาศที่น่าหลงใหล

มนุษย์อวกาศ หรือ นักบินอวกาศ?

คำว่ามนุษย์อวกาศกับนักบินอวกาศมีความหมายเหมือนกัน คือหมายถึงคนที่เดินทางไปอวกาศ เดิมคำว่า นักบินอวกาศ ดูจะติดปากผู้คนมากกว่า คำก็ไพเราะเสนาะหู แต่คำ ๆ นี้สื่อความหมายไม่ตรงนัก เพราะคนที่เดินทางไปอวกาศก็ไม่จำเป็นต้องเป็นนักบิน บางคนอาจเป็นนักวิทยาศาสตร์ เป็นแพทย์ หรือผู้เชี่ยวชาญบางสาขาที่ได้ไปอวกาศเพื่อปฏิบัติหน้าที่อื่นที่ไม่เกี่ยวกับการควบคุมยาน และในความเป็นจริง การเดินทางของยานอวกาศทั้งหมดเป็นระบบอัตโนมัต มีการควบคุมโดยมนุษย์ในยานน้อยมาก ดังนั้น คำว่า มนุษย์อวกาศ จึงสื่อความหมายได้ดีกว่า

ในพจนานุกรมศัพท์ดาราศาสตร์ฉบับราชบัณฑิตยสภา เก็บไว้เพียงคำว่า มนุษย์อวกาศ ดังนั้นต่อจากนี้จะเรียกว่ามนุษย์อวกาศเพียงอย่างเดียว

เมื่อไหร่จะได้ชื่อว่าเป็นมนุษย์อวกาศ?

คำว่ามนุษย์อวกาศ ไม่ใช่คำที่จะเอาไปใช้กันพร่ำเพรื่อ มันมีนิยามอยู่เหมือนกัน มีทั้งนิยามที่ใช้กันแบบไม่เป็นทางการและนิยามที่เป็นทางการ

เอาแบบไม่เป็นทางการก็คือ มนุษย์อวกาศหมายถึงคนที่เดินทางไปสู่พรมแดนของอวกาศ

แล้วพรมแดนของอวกาศอยู่ตรงไหน อวกาศหมายถึงบริเวณที่อยู่นอกชั้นบรรยากาศโลกออกไป แต่เนื่องจากชั้นบรรยากาศโลกไม่มีขอบเขตแน่ชัด เมื่อขึ้นสูงไปเรื่อย ๆ ความดันและความหนาแน่นของบรรยากาศจะค่อย ๆ น้อยลงไปอย่างต่อเนื่อง แม้จะขึ้นไปสูงถึงระดับพันกิโลเมตรก็ยังอยู่ในบรรยากาศชั้นเอกโซสเฟียร์อยู่แม้จะเบาบางมากก็ตาม ในเมื่อไม่มีขอบเขตทางกายภาพที่ชัดเจนให้ยึดถือ เส้นพรมแดนของอวกาศจึงต้องกำหนดโดยการตกลงกันระหว่างองค์กรที่เกี่ยวข้อง ปัจจุบันขอบเขตของอวกาศที่ยอมรับกันเป็นนิยามที่กำหนดโดย สหพันธ์การบินนานาชาติ หรือเอฟเอไอ (Fédération Aéronautique Internationale -- FAI) ว่า เหนือระดับน้ำทะเลขึ้นไป 100 กิโลเมตรคือเส้นแบ่งระหว่างชั้นบรรยากาศกับอวกาศ เส้นแบ่งนี้เรียกว่า เส้นคาร์มัน (Kármán line)


ส่วนกองทัพของสหรัฐอเมริกาใช้ตัวเลข 50 ไมล์ (80 กิโลเมตร) เป็นเส้นแบ่ง ชาวอเมริกันที่เคยบินเหนือระดับนี้ขึ้นไปก็มีสิทธิ์ประดับปีกมนุษย์อวกาศ (astronaut wings) ได้ มีความพยายามจากฝ่ายกองทัพอเมริกันที่จะผลักดันให้ตัวเลข 50 ไมล์นี้เป็นที่ยอมรับกันเป็นสากลเหมือนกัน อย่างไรก็ตามในระดับสากลยังคงยึดถือเส้นคาร์มันเป็นเส้นแบ่งอยู่

ดังนั้นใครก็ตามที่เดินทางไปเหนือเส้นคาร์มันได้ ก็เรียกตัวเองว่าเป็นมนุษย์อวกาศได้

สมมุติว่า ในอนาคตมียานพาหนะที่เดินทางจากปักกิ่งไปนิวยอร์กโดยจรวดพุ่งขึ้นลัดฟ้าทะลุเส้นคาร์มันขึ้นไปแล้วโค้งลงมาจอดที่ปลายทาง แนวคิดของยานพาหนะแบบนี้มีอยู่และอาจเป็นจริงเข้าสักวันในอนาคต กรณีอย่างนี้มีคำถามว่า ผู้โดยสารในยานที่ตอนขาขึ้นที่ปักกิ่งยังเป็นคนธรรมดาอยู่ อีกสามสิบนาทีต่อมาไปลงที่นิวยอร์กจะได้ชื่อว่าเป็นมนุษย์อวกาศทันทีหรือไม่? หากเป็นเช่นนั้น ในอนาคตคงมีมนุษย์อวกาศเดินกันเพ่นพ่านเป็นแน่

ถ้าจะเรียกกันอย่างไม่เป็นทางการ ผู้โดยสารเหล่านั้นได้เป็นมนุษย์อวกาศแน่นอน เดินยืดอกอวดเพื่อนได้เลย แต่ถ้าจะไประบุในเอกสารทางการว่าเป็นมนุษย์อวกาศจะทำไม่ได้ เพราะในนิยามอย่างเป็นทางการถือว่าการได้เป็นแค่เป็นผู้โดยสารที่เดินทางทะลุเส้นคาร์มันยังไม่ถือว่าเป็นมนุษย์อวกาศ

องค์การอวกาศชั้นนำของโลก โดยเฉพาะจากองค์การนาซาและรอสคอสมอส มีข้อกำหนดว่า บุคคลที่จะเรียกว่ามนุษย์อวกาศได้ บุคคลนั้นต้องผ่านการฝึกฝนตามหลักสูตรแล้วถูกส่งไปยังอวกาศเพื่อปฏิบัติภารกิจ ดังนั้น คนที่ได้ไปสัมผัสพรมแดนอวกาศในฐานะนักท่องเที่ยวอวกาศหรือผู้โดยสาร ซึ่งไม่ได้ผ่านการฝึกฝน จะยังไม่ถือว่าเป็นมนุษย์อวกาศ แต่จะเรียกว่า ผู้ร่วมเที่ยวบินอวกาศ (spaceflight participant)

astronaut, cosmonaut, taikonaut และสารพัด naut

ภาษาอังกฤษของคำว่ามนุษย์อวกาศคือ astronaut คำนี้มาจากคำสองคำคือ astro- แปลว่า ดาว กับ -naut แปลว่า กะลาสี เมื่อรวมกันแล้วก็มีความหมายว่า กะลาสีดาว ซึ่งก็หมายถึง นักเดินทางไปดวงดาวนั่นเอง

นอกจากคำว่า astronaut แล้ว เราอาจเห็นคำว่า cosmonaut ด้วย คำทั้งสองต่างกันเล็กน้อยในสองนัย

คำว่า cosmonaut มาจากคำว่า kosmo- แปลว่าเอกภพ กับคำว่า -naut แปลว่ากะลาสี เมื่อเอามารวมกันก็หมายถึงนักเดินทางในเอกภพนั่นเอง เมื่อพิจารณาถึงความหมายเพียงอย่างเดียว คำว่า cosmonaut ดูจะสื่อความหมายได้ตรงกว่า astronaut เสียอีก

คำว่า astronaut เริ่มมีการใช้ครั้งแรกก่อนยุคอวกาศหลายปี โดยปรากฏอยู่ในวรรณกรรมต่าง ๆ ครั้นเมื่อยุคอวกาศเริ่มต้นขึ้น โดยสหภาพโซเวียตส่งมนุษย์ไปอวกาศได้สำเร็จ แต่โซเวียตไม่อยากจะใช้คำว่า astronaut ตามคนอื่น อยากจะสร้างคำขึ้นมาใหม่มากกว่า จึงบัญญัติคำว่า космонавт ซึ่งถอดมาเป็นอังกฤษว่า cosmonaut นั่นเอง

ดังนั้น ความแตกต่างสำคัญของคำว่า cosmonaut กับ astronaut ก็คือ cosmonaut มาจากโซเวียต ส่วน astronaut มาจากสหรัฐอเมริกา

นอกจากต่างกันในที่มาแล้ว คำว่า astronaut กับ cosmonaut ยังใช้บ่งบอกถึงสัญชาติของมนุษย์อวกาศได้อีกด้วย กล่าวคือ astronaut หมายถึง มนุษย์อวกาศอเมริกัน ส่วน cosmonaut หมายถึงมนุษย์อวกาศโซเวียตหรือรัสเซีย เพราะในยุคเริ่มต้น ชาติที่มีเทคโนโลยีก้าวหน้าพอที่จะส่งคนไปอวกาศได้มีเพียงสองชาตินี้เท่านั้น

ในยุคต่อมา ประเทศอื่นเริ่มมีความร่วมมือกับสองมหาอำนาจ มีการส่งคนมาฝึกและเดินทางไปอวกาศไปกับประเทศใดประเทศหนึ่ง มนุษย์อวกาศที่มาฝึกกับค่ายไหน ก็เรียกตามค่ายนั้น เช่น ฟาม ตวน มนุษย์อวกาศชาวเวียดนามที่เคยไปฝึกกับสหภาพโซเวียตและเคยเดินทางไปอวกาศ ก็เรียกว่าเป็น cosmonaut เหมือนชาวโซเวียต อูล์ฟ แมร์โบล มนุษย์อวกาศเยอรมันที่เดินทางไปอวกาศกับค่ายอเมริกัน ก็เรียกว่าเป็น astronaut ตามอเมริกันด้วย คำสองคำนี้จึงไม่ได้บอกเพียงสัญชาติ แต่ยังบอกว่ามนุษย์อวกาศคนนั้นสังกัดค่ายไหนอีกด้วย

ในยุคต่อมา การแบ่งขั้วของสองชาติมหาอำนาจทางอวกาศก็ลดความรุนแรงลง มีการร่วมมือกันในบางโครงการ ความแตกต่างของสองคำ astronaut กับ cosmonaut ก็คลี่คลายตาม มนุษย์อวกาศอเมริกันที่ฝึกและเดินทางไปอวกาศด้วยยานของรัสเซียก็ยังคงเป็น astronaut ไม่ใช่ cosmonaut มนุษย์อวกาศรัสเซียที่เดินทางไปอวกาศด้วยยานของอเมริกันก็ยังคงเป็น cosmonaut ไม่ใช่ astronaut คำคู่นี้จึงถูกจำกัดการใช้เหลือเพียงการแสดงสัญชาติของมนุษย์อวกาศเท่านั้น ไม่ใช้ในการระบุค่ายอีกต่อไปแล้ว

สุดท้ายแล้ว ฐานะของสองคำนี้อาจเป็นเพียงคำที่ผู้พูดพอใจจะใช้เท่านั้น ใครจะพูดว่า ยูริ กาการิน เป็น Soviet astronaut ก็คงไม่ผิด หรือใครจะพูดว่า นีล อาร์สตรอง เป็น American cosmonaut ก็คงไม่ผิดเช่นกัน เพียงแต่ออกจะแปลกหูบ้างเท่านั้น

ขณะนี้หลายประเทศก็กำลังพัฒนาเทคโนโลยีด้านอวกาศของตนเองอยู่ ก็ไม่แปลกที่ชาติเหล่านั้นจะมีศัพท์เรียกมนุษย์อวกาศเป็นคำในภาษาของตนเอง และดูเหมือนจะเป็นธรรมเนียมอยู่ว่า ชาติใดที่ส่งมนุษย์ไปอวกาศได้ ก็จะคิดศัพท์เรียกมนุษย์อวกาศโดยการประสมคำขึ้นมาโดยมีคำว่า -naut ต่อท้าย แม้ว่าจะเป็นการประสมคำข้ามภาษาที่ต่างตระกูลกันก็ตาม

จีนส่งมนุษย์ขึ้นสู่อวกาศได้สำเร็จตั้งแต่ปี 2546 และเป็นการส่งด้วยตนเอง ไม่ใช่ฝากไปขึ้นยานของชาติอื่น นับเป็นชาติที่สามในโลกที่ทำได้ต่อจากโซเวียตและสหรัฐอเมริกา จีนบัญญัติคำว่า taikonaut สำหรับศัพท์ภาษาอังกฤษที่ใช้เรียกมนุษย์อวกาศจีน คำนี้เป็นการประสมคำว่า tai kong (太空) ซึ่งแปลว่าอวกาศในภาษาจีน กับคำว่า -naut เป็นการประสมข้ามภาษาข้ามตระกูลเลยทีเดียว


อินเดียยังไม่เคยส่งคนของตนเองขึ้นสู่อวกาศได้ แต่ก็คงจะทำได้ในเร็ว ๆ นี้ เพราะอินเดียกำลังมุ่งมั่นพัฒนาระบบขนส่งอวกาศ จรวด และฝึกมนุษย์อวกาศของตนเองอย่างแข็งขัน ถึงกับบัญญัติศัพท์ฝรั่งสำหรับมนุษย์อวกาศของตนเองล่วงหน้าไว้เลย คือ vyomanaut ซึ่งเป็นการประสมระหว่างคำสันสกฤตว่า vyoma (โพยม) กับ -naut

อย่างไรก็ตาม การบัญญัติคำตระกูล naut นี้เป็นเพียงธรรมเนียมที่ทำกันอย่างไม่เป็นทางการเท่านั้น ไม่ใช่กฎเกณฑ์แต่อย่างใด ครั้นเมื่อบัญญัติมาแล้วก็ไม่ได้ยึดถือนำไปใช้กันเคร่งครัดนัก ดังเช่นคำว่า taikonaut ที่แม้แต่สื่อภาษาอังกฤษในจีนก็ไม่ค่อยใช้ ส่วนใหญ่แล้วก็ยังคงใช้คำว่า astronaut หรือ Chinese astronaut เสียมากกว่า

แล้วไทยล่ะ หากในอนาคตไทยส่งมนุษย์ขึ้นไปอวกาศด้วยตัวเองได้ จะเรียกว่าเป็นอะไร แน่นอนว่าเรามีคำว่า "มนุษย์อวกาศ" ใช้อยู่แล้ว หรือใครพอใจอยากจะเรียกว่า "นักบินอวกาศ" ก็แล้วแต่ แต่ถ้าเราอยากจะทำตามธรรมเนียมที่จะสร้างคำ -naut ขึ้นมา จะใช้คำว่าอะไรดี?

เรียก nabhanaut (นภา + naut) เป็นไง?
หรือจะเรียก avakasanaut (อวกาศ + naut)?
หรือว่ายืม vyomanaut จากอินเดียมาใช้เลย?

ฝากไว้ให้ช่วยกันคิดเสียแต่เนิ่น ๆ ก็น่าจะดี

อ่านเพิ่มเติม

●https://www.aviationfile.com/astronaut-cozmonaut-taikonaut-spationaut/
●https://www.facebook.com/SPACEChennai/posts/which-makes-more-sense-astronaut-star-sailorastronaut-is-derived-from-the-greek-/1436747296702872/
●https://en.wikipedia.org/wiki/United_States_astronaut_badges